Jak wygląda droga pieniędzy od wypłaty do emerytury?
Każdego miesiąca miliony Polaków patrzą na swoje paski płacowe i widzą kwotę brutto oraz netto. Pomiędzy tymi dwiema wartościami kryje się cała machina potrąceń, składek i podatków, która uruchamia proces trwający często kilkadziesiąt lat. Zanim zarobione pieniądze zamienią się w comiesięczny przelew z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przebywają długą drogę pełną zwrotów akcji, decyzji politycznych i matematycznych algorytmów.
Zrozumienie tej trasy nie wymaga tytułu profesora ekonomii, ale przydaje się, by wiedzieć, co właściwie dzieje się z naszą pensją, zanim jeszcze zdążymy ją wydać.
Przystanek pierwszy – brutto, netto i wielkie cięcie
Wszystko zaczyna się w dniu wypłaty. Kiedy pracodawca księguje przelew, z Twojej pensji brutto wędrują w świat konkretne sumy. Kluczowa dla przyszłej emerytury jest składka emerytalna, która wynosi dokładnie 19,52 procent podstawy wymiaru. Nie płacisz jej jednak w całości sam. Kwota ta jest symetrycznie dzielona między pracownika a pracodawcę. Oznacza to, że 9,76 procent Twojego wynagrodzenia potrącane jest bezpośrednio z pensji, a drugie tyle dokłada z własnej kieszeni zatrudniająca Cię firma.
Te pieniądze nie leżą jednak na osobnym koncie podpisanym Twoim imieniem i nazwiskiem w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Trafiają do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w ramach tzw. systemu repartycyjnego. W praktyce oznacza to, że składki wpłacane dzisiaj przez osoby pracujące finansują bieżące świadczenia obecnych emerytów. Państwo prowadzi jedynie zapis księgowy tych kwot.
Konto, subkonto i rozdroża drugiego filaru
Zapisane w ZUS środki lądują na dwóch głównych pozycjach: koncie podstawowym oraz subkoncie. Dodatkowo część składki emerytalnej – dokładnie 2,92 procent – może trafiać do Otwartego Funduszu Emerytalnego (OFE), jeśli ubezpieczony podjął taką decyzję w ramach tzw. okienka transferowego.
Pieniądze zgromadzone na subkoncie oraz w OFE pracują inaczej niż te na głównym koncie w ZUS. O ile kapitał podstawowy jest waloryzowany wskaźnikiem powiązanym z gospodarką i inflacją, o tyle środki w OFE są inwestowane na rynku kapitałowym, głównie w akcje spółek giełdowych. Tutaj w grę wchodzi ryzyko rynkowe, ale też potencjalny zysk.
Gdy zbliża się moment przejścia na emeryturę – dokładnie na 10 lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego – włącza się mechanizm zwany suwakiem bezpieczeństwa. Wtedy OFE zaczyna stopniowo, co miesiąc, przenosić zgromadzone środki do ZUS, aby uchronić oszczędności przed nagłymi załamaniami na giełdzie tuż przed zakończeniem aktywności zawodowej.
Trzeci filar i prywatne skarbce
Sam ZUS i OFE to jednak dla wielu za mało, zwłaszcza gdy popatrzymy na prognozy przyszłych świadczeń. Według wyliczeń i analiz ekspertów relacja przeciętnej emerytury do ostatniej pensji będzie w kolejnych dekadach systematycznie spadać, zbliżając się w stronę tzw. emerytury minimalnej. Algorytm dzieli bowiem pulę składek na coraz dłuższy czas trwania życia.
Dlatego na mapie finansowej drogi pojawiły się Pracownicze Plany Kapitałowe (PPK) oraz inne formy dobrowolnego oszczędzania w ramach trzeciego filaru. W PPK oszczędza się wspólnie: pracownik wpłaca zazwyczaj 2 procent wynagrodzenia, pracodawca dokłada co najmniej 1,5 procent, a swoje trzy grosze dorzuca też państwo w formie wpłaty powitalnej oraz dopłat rocznych. To kapitał w pełni prywatny, który w razie śmierci uczestnika podlega dziedziczeniu.
Meta – tablice trwania życia i ostateczny przelew
Gdy mija wiek 60 lat w przypadku kobiet lub 65 lat w przypadku mężczyzn, podróż dobiega końca, a zaczyna się etap wypłat. W tym momencie do gry wchodzi Główny Urząd Statystyczny ze swoimi corocznymi tablicami średniego dalszego trwania życia. To one decydują o ostatecznej wysokości świadczenia.
Mechanizm jest brutalnie prosty w swojej konstrukcji matematycznej. ZUS bierze całą sumę zgromadzoną przez Ciebie na koncie i subkoncie przez całe życie zawodowe, a następnie dzieli ją przez liczbę miesięcy, jaką – według statystyk GUS – ma przed sobą osoba w Twoim wieku. Im dłużej żyjemy jako społeczeństwo, tym mniejsza jest miesięczna wypłata z tej samej puli oszczędności.
Ostatecznie na konto seniora co miesiąc trafia wyliczona emerytura, która podlega jeszcze corocznej waloryzacji chroniącej ją przed skutkami wzrostu cen. Cała ta skomplikowana ścieżka – od pierwszego potrącenia z pensji aż po emerytalny przelew – pokazuje, że to, co otrzymamy na starość, jest prostym matematycznym wypadkową naszych zarobków, długości pracy oraz decyzji podejmowanych po drodze.
