Najdroższe problemy Polski, których nie widać w budżecie.
Gdy rząd prezentuje ustawę budżetową, zazwyczaj słyszymy o miliardach na drogi, szkoły, obronność i programy społeczne. Zerkamy na tabelki, kręcimy głowami nad deficytem i wydaje nam się, że znamy pełny obraz finansowej kondycji państwa. Tyle że to tylko wierzchołek góry lodowej. Prawdziwe koszty funkcjonowania Polski często poukrywane są w miejscach, do których zwykły obywatel rzadko zagląda. To zobowiązania, o których w telewizyjnych debatach zapomina się wspomnieć, a które po cichu drenują gospodarkę i determinują naszą przyszłość.
Zacznijmy od twardych danych, które dają do myślenia. Jak pokazuje coroczny raport Rachunek od państwa przygotowywany przez Forum Obywatelskie Rozwoju, całkowite wydatki sektora publicznego sięgnęły poziomu około 1,8 bln zł, co w przeliczeniu na każdego mieszkańca Polski daje niemal 48 tys. zł. Co więcej, w przypadku osób pracujących kwota ta przekracza już 103 tys. zł rocznie. Państwo wydaje znacznie więcej, niż udaje mu się zebrać z podatków, a powstała w ten sposób luka jest łatana rosnącym zadłużeniem. Oficjalny dług publiczny przekroczył 2 bln zł, ale to wcale nie zamyka listy zobowiązań, jakie zaciągnęliśmy jako społeczeństwo.
Koszty, o których nikt głośno nie mówi
Gdy mowa o ukrytych problemach budżetowych, rzadko patrzy się na strukturę wydatków sztywnych i zobowiązań pozabudżetowych. Przez lata spora część inwestycji i antykryzysowych działań była finansowana przez specjalne fundusze utworzone poza głównym budżetem państwa, między innymi w Banku Gospodarstwa Krajowego czy Polskim Funduszu Rozwoju. Taki zabieg pozwalał utrzymać w ryzach oficjalny wskaźnik długu publicznego liczony według krajowej metodologii, jednak rachunek za te operacje i tak trzeba uregulować. Pieniądze nie biorą się znikąd.
Kolejnym potężnym obciążeniem, które rzadko trafia na czołówki gazet w kontekście bieżących wydatków, są koszty obsługi samego długu. W warunkach wyższych stóp procentowych i rosnącego zadłużenia kwoty przeznaczane wyłącznie na spłatę odsetek od wyemitowanych obligacji skarbowych idą w dziesiątki miliardów złotych rocznie. To czysta strata dla gospodarki. Zamiast budować za te środki nowoczesne szpitale czy cyfryzować administrację, oddajemy je wierzycielom tylko po to, by obsłużyć narosłe wcześniej zobowiązania.
Demografia, która wystawia rachunek
Największym i zarazem najbardziej pomijanym w codziennej dyskusji problemem jest jednak perspektywa systemu emerytalnego. Choć dotacje z budżetu państwa do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych idą w dziesiątki miliardów złotych rocznie, to wciąż kropla w morzu potrzeb, patrząc na nadchodzącą katastrofę demograficzną. Starzejące się społeczeństwo oznacza coraz mniej rąk do pracy i coraz więcej osób pobierających świadczenia.
Ekspertyzy ekonomiczne od lat zwracają uwagę na tzw. dług ukryty, czyli zobowiązania państwa do wypłaty przyszłych emerytur w oparciu o obecne obietnice ustawowe. Choć Główny Urząd Statystyczny czy ministerstwa skupiają się na tradycyjnym długu ujawnionym w obligacjach, to wielkość przyszłych obietnic emerytalnych liczona jest w setkach procent PKB. Jeśli gospodarka nie urośnie w spektakularnym tempie, a liczba pracujących na jednego emeryta będzie nadal spadać, system w obecnym kształcie stanie pod ścianą. I żaden kreatywna księgowość tego nie zmieni.
Gdzie uciekają nasze pieniądze?
Warto też spojrzeć na efektywność wydatków publicznych. Z najnowszych danych unijnych wynika, że wydatki publiczne Polski przekroczyły już pułap 50 proc. PKB, co stawia nas w gronie państw o bardzo dużej ingerencji państwa w gospodarkę, wyprzedzając pod tym względem m.in. Niemcy czy Szwecję. Pytanie brzmi: czy za tak gigantycznymi pieniędzmi idzie odpowiednia jakość usług publicznych? Kolejki do lekarzy specjalistów, stan edukacji czy wyzwania związane z transformacją energetyczną pokazują, że konsumujemy ogromne zasoby, często przepalając je na biurokrację i nietrafione dotacje zamiast na realne inwestycje rozwojowe.
Finanse publiczne przypominają domowy budżet, w którym pod dywan zamiata się rosnące rachunki za prąd i gaz. Dopóki żarówki świecą, problem wydaje się nie istnieć. Tyle że prędzej czy później przychodzi moment rozliczenia. Ignorowanie ukrytych kosztów, polityczna licytacja na kolejne świadczenia i spychanie trudnych decyzji demograficznych na kolejne kadencje sprawiają, że za wygodę świętego spokoju zapłacimy wszyscy. I to z nawiązką.
